Noms laïques de personnes à la fin du Moyen Âge

Auteurs

  • Júlio Dieguez Gonzalez Universidade de Santiago

Mots-clés :

anthroponymie, hagionymie, cycle arthurien, épopée médiévale, romans de chevalerie

Résumé

Au Moyen Âge, dans les pays chrétiens d'Europe, une forte pression s'exerçait pour que seuls des prénoms chrétiens soient utilisés lors du baptême des nouveau-nés. Ces prénoms étaient alors considérés comme des noms de saints, perçus comme des protecteurs du nouveau membre de l'Église, le guidant sur le chemin du salut. Cependant, d'autres sources fournissent des prénoms qui ne correspondent pas à cette tradition ; la plus importante est la littérature : les noms de héros et d'héroïnes peuplant les œuvres de fiction, qui rivalisaient avec ceux des saints pour nommer les nouveaux membres de la communauté lors de leur baptême.

Cet article examine les sources littéraires à l'origine des prénoms utilisés par des sujets authentiques en Galice et au Royaume du Portugal.

Références

ALONSO, D. La leyenda de Tristán e Iseo y su influjo en España. In: Obras Completas, II, Estudios y ensayos sobre litera tura. Primera parte: Desde los orígenes románicos hasta finales del siglo XVI. Madrid: Gredos, 1972b. pp. 357-380.

ALVAR, C. El Rey Arturo y su mundo. Diccionario de mitología artúrica. Madrid: Alianza Editorial, 1991.

APONTE, V. de. Recuento de las casas antiguas del Reino de Galicia. Introducción e edición crítica con notas por DIAZ-DÍAZ, M. C.; GARCÍA-ORO, J.; VILARIÑO PINTOS, D.; PARDO-GÓMEZ. M. V., A. GARCÍA-PIÑEIRO M. P. Oro Trigo (Equipo ‘Galicia hasta 1500’). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Consellería da Presidencia, Servicio Central de Publicacións, 1986.

BAQUERO, M. H. A batalha de Alfarrobeira, antecedentes e significado histórico. Coimbra: Universidade de Coimbra, 1980.

BARROCA, M. J. Epigrafia medieval portuguesa (862-1422). Volumes I, II (Corpus epigráfico medieval português) e III (Anexos, índices, bibliografia e estampas). Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian. Fundação para a Ciência e a Tecnologia, 2000.

BASTARDAS-PARERA, J. Particularidades sintácticas del latín medieval (Cartularios españoles de los siglos VIII al XI), Escuela de Filología, Barcelona-Madrid.

— (1955), “Antropónimos condicionados por topónimos”, Revista de Filología Española, XXXIX, Madrid, p. 61-79, 1953.

BUESCU, M. G. C. Perceval e Galaaz, cavaleiros do Graal. Lisboa: ICALP, 1991.

CACHO-BLECUA, J. M. (ed.). Garci Rodríguez de Montalvo. Amadís de Gaula. Madrid: Cátedra, 1991.

CAL-PARDO, E. El monasterio de San Salvador de Pedroso, en tierras de Trasancos. Colección documental. Coruña: Diputación Provincial, 1984.

CARNOY, A. Le latin d’Espagne d’après les inscriptions. Étude linguistique. Bruxelas, 1906.

CASTRO, I. Curso de história da língua portuguesa. Lisboa: Universidade Aberta, 1991.

COLECCIÓN DE DOCUMENTOS HISTÓRICOS. Boletín de la Real Academia Gallega. (1915), Tomo I, Coruña. (1931) Tomo II, Coruña.

Colección diplomática de Galicia Histórica, I, Santiago de Compostela (1901).

Cortesão, A. (1912), Onomástico medieval português. Lisboa: Imprensa Nacional.

COELHO, M. H. da C. O Baixo Mondego nos finais da Idade Média. 2. ed. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 1988a.

COELHO, M. H. da C. O Mosteiro de Arouca. Do século X ao século XIII. Arouca: Câmara Municipal de Arouca, 1988b.

DURO-PEÑA, E. El monasterio de San Pedro de Rocas y su colección documental. Ourense: Instituto de Estudios Orensanos “Padre Feijoo”, 1972.

DURO-PEÑA, E. Catálogo de los documentos privados en pergamino del Archivo de la Catedral de Orense. Ourense: Instituto de Estudios Orensanos “Padre Feijoo”, 1973a.

DURO-PEÑA, E. “El monasterio de Santa Marina de Asadur”. Archivos Leoneses, XXVII, pp. 309-365, 1973b.

DURO-PEÑA, E. El monasterio de San Esteban de Ribas de Sil. Ourense: Instituto de Estudios Orensanos “Padre Feijoo”, 1977.

ENTWISTLE, W. J. Fernão Lopes: Cronica del rey Dom Joham I de boa memoria e dos Reis de Portugal o décimo. Parte Segunda. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 1977.

FERNANDES, A. de A. Toponímia Portuguesa (Exame a um Dicionário). Arouca, 1999.

FERRO-COUSELO, X. A vida e a fala dos devanceiros. Escolma de documentos en galego dos séculos XIII ao XVI. Vigo: Fundación Penzol, 1967.

FORNEIRO-LLOVES, M. Topónimos latinos de posesores en la provincia de Orense, Tese de Licenciatura inédita, Universidade de Santiago, 1978.

FREIRE, A. B. Brasões da Sala de Sintra. (1921) Livro Primeiro, (2. ed.); (1927) Livro Segundo, (2. ed.); (1930) Livro Terceiro. Coimbra: Imprensa da Universidade, 1930; 1921.

FREIRE, A. B. Fernão Lopes: Cronica del rey Dom Joham I de boa memoria e dos Reis de Portugal o décimo. Parte Primeira. Reprodução fac-similada da ed. do Arquivo Histórico português (1915). Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 1977.

GARCÍA Y GARCÍA, A. (dir.). Synodicon Hispanum. Tomo I (Galicia), Tomo II (Portugal), Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos 1981.

GARCÍA-ORO, J. La nobleza gallega en la Baja Edad Media. Las clases nobles y sus relaciones estamentales, ‘Bibliófilos Gallegos. Biblioteca de Galicia XX’, Santiago de Compostela: Imprenta ‘El Eco Franciscano’, 1981.

GARCÍA-ORO, J. Galicia en los siglos XIV y XV. Tomo I (Galicia señorial), Santiago de Compostela: Instituto Padre Sarmiento, 1987.

GONÇALVES, I. Amostra de Antroponímia Alentejana do seco XV, Do Tempo e da História, IV, Lisboa, 1971.

GONÇALVES, I. Antroponímia das terras Alcobacenses nos fins da Idade Média, Do Tempo e da História, V, Lisboa, 1972.

GONÇALVES, I. Onomástica Pessoal da Lisboa de Quinhentos, Boletim Cultural da Junta Distrital de Lisboa, 2ª série, nos. 79- 80. Lisboa, 1973-1974.

GRAÑA-CID, M. del M. Las órdenes mendicantes en el obispado de Mondoñedo. El convento de San Martín de Villaoriente (1374-1500). Salamanca: Separata de Estudios Mindonienses, 1990.

HOOK, D. Esbozo de un catálogo cumulativo de los nombres artúricos peninsulares anteriores a 1300, Atalaya. Revue Française d’Études Médiévales Hispaniques, n, 7, p. 135-152, 1996.

JUSTO-MARTÍN, M, X.; LUCAS-ÁLVAREZ, M. Fontes documentais da Universidade de Santiago de Compostela. Pergameos da serie bens do Arquivo Histórico Universitario (Anos 1237-1537). Edición diplomática. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, 1991.

LÓPEZ-FERREIRO, A. Historia de la Sª A. M. Iglesia Catedral de Santiago, Santiago de Compostela, 1898-1909.

LORENZO, R. Crónica Troiana. Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza, 1985.

LORENZO, R. Documentos portugueses de Montederramo. In: Actas do XII Encontro da Associação Portuguesa de Linguística (Braga-Guimarães Setembro-Outubro de 1996), Vol. II: Linguística Histórica. História da Lingüística. Lisboa, p. 135-156, 1997.

LOSCERTALES, P. Tumbo de Sobrado de los Monjes, Madrid, 1976.

LUCAS-ÁLVAREZ, M. El notariado en Galicia hasta el año 1300 (una aproximación), Notariado Público y documento privado: de los orígenes al siglo XIV, Actas del VII Congreso Internacional de Diplomática. Valencia: Generalitat Valenciana, Consellería de Cultura, Educació i Ciéncia, ‘Papiers i Documents-7 (Separata), 1986a.

LUCAS-ÁLVAREZ, M. El Tumbo de San Julián de Samos (siglos VIII-XII). Estudio introductorio. Edición diplomática. Apéndices e índices. Santiago de Compostela, 1986b.

LUCAS-ÁLVAREZ, M.; LUCAS-DOMÍNGUEZ, P. P. San Pedro de Ramirás. Un monasterio femenino en la Edad Media. Santiago de Compostela, 1988.

LUCAS-ÁLVAREZ, M.; LUCAS-DOMÍNGUEZ, P. P. El monasterio de San Clodio do Ribeiro en la Edad Media: Estudio y documentos. Coruña: Publicacións do Seminario de Estudos Galegos, Edicións do Castro, 1996.

MACHADO, J. P. Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa. Lisboa: Ed. Confluência, 1984.

MARTÍNEZ-SALAZAR, A. Documentos gallegos de los siglos XIII al XVI. Coruña: Imprenta de la Casa de Misericordia, 1911.

MARQUES, J. M. da S. Descobrimentos Portugueses (1944), Vol. I [até 1460]. (1944), Suplemento. (1971), vol. III [1461-1500]. Lisboa.

MATTOSO, J. Portugaliae Monumenta Historica. A saecvlo octavo post Christvm vsqve ad qvintvmdecimvm ivssv Academiae Scientiarvm Olisiponensis edita. Nova serie. Volume 1I: Livro de Linhagens do Conde D. Pedro, Lisboa, 1980.

MATTOSO, J. Ricos-homens, infanções e cavaleiros. A nobreza medieval portuguesa nos séculos XI e XII. Lisboa: Guimaraes & Co. Editores, 1982.

MICHAEL, I. (ed.) Poema de Mio Cid. 5. ed. Madrid, 1988.

MAIA, C. de A. História do Galego-Português. Estado linguístico da Galiza e do Noroeste de Portugal desde o século XIII ao século XVI. (Com referência à situação do galego moderno). Coimbra: I. N. I. C., 1986.

MARTINS, A. M. Documentos Portugueses do Noroeste e da Região de Lisboa. Da Produção Primitiva ao Século XVI. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 2001.

MENÉNDEZ-PIDAL, R. Documentos lingüísticos de España. I. Reino de Castilla, Madrid, 1919.

MENÉNDEZ-PIDAL, R. Manual de gramática histórica española.16. ed. Ed. Espasa-Calpe S.A.: Madrid, 1980a.

MENÉNDEZ-PIDAL, R. Orígenes del Español. Estado lingüístico de la Península Ibérica hasta el siglo XI. 9. ed. Madrid: Espasa-Calpe, 1980b.

MORLET, M. T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIª au XIIª siècle. Tome I; — Les noms issus du germanique continenal et les créations gallo-germaniques, Tome II; — Les noms latins ou transmis par le latín, Tome III; — Les noms de personne contenus dans les noms de lieux. Paris: Éditons du Centre Nacional de la Recherche Scientifique, 1985; 1972; 1971.

MARQUES, A. H. O. (org.). Chancelarias Portuguesas. D. Afonso IV. Volume II (1336-1340). Lisboa: Instituto Nacional de Investigação Científica/Centro de Estudos Históricos da Universidade Nova de Lisboa, 1990.

MARQUES, A. H. O.; DIAS, N. J. P. P. (eds.) Cortes Portuguesas. Reinado de D. Afonso IV (1325-1357). Lisboa: I.N.I.C., Centro de Estudos Históricos da Universidade Nova de Lisboa, 1982.

MARQUES, A. H. O.; DIAS, N. J. P. P. (eds.). Cortes Portuguesas. Reinado de D. Pedro I (1357-1367). Lisboa: I.N.I.C., Centro de Estudos Históricos da Universidade Nova de Lisboa, 1986.

MARQUES, A. H. O.; DIAS, N. J. P. P. (eds.). Cortes Portuguesas. Reinado de D. Fernando I (1367-1383), Volume I (1367-1380). Lisboa: I.N.I.C., Centro de Estudos Históricos da Universidade Nova de Lisboa, 1990.

MARQUES, A. H. O.; RODRIGUES, T. F. Chancelarias Portuguesas. D. Afonso IV. Volume II (1336-1340). Lisboa: Instituto Nacional de Investigação Científica/Centro de Estudos Históricos da Universidade Nova de Lisboa, 1992a.

MARQUES, A. H. O.; RODRIGUES, T. F. Chancelarias Portuguesas. D. Afonso IV. Volume III (1340-1344). Lisboa: Instituto Nacional de Investigação Científica/Centro de Estudos Históricos da Universidade Nova de Lisboa, 1992b.

PALLARES-MÉNDEZ, M. Del C.; SILVA, E. P. Aristocracia y sistema de parentesco en Galicia en los siglos centrales de la Edad Media. El grupo de los Trava. Hispania — Revista Española de Historia, vol. LIII/185, p. 823-840, 1993.

PENSADO-TOMÉ, J. L. Miragres de Santiago, edición y estudio crítico. Madrid: Revista de Filología Española, Anexo LXVIII, 1958.

PENSADO-TOMÉ, J. L. Fragmento de un “Livro de Tristan” galaico- portugues de Cuadernos de Estudios Gallegos, Anexo XIV, 1962.

PIEL, J. M. Os nomes germânicos na toponímia portuguesa. Boletim de Filologia, Lisboa, II, 1933-34, p. 105-140, 224-240, 289-314; III, 1934-35, p. 37-53, 218-242, 367-394; IV, 1936-37, p. 24-56, 307-322; V, 1937-38, p. 35-57, 277-288; VI, 1940, p. 65-86, 329-350; VII, 1944, p. 357-386, e Lisboa, I, 1937; II, 1945 — 1933-1937.

PIEL, J. M. Nomes de possessores latino-cristaos na toponímia asturo-galego-portuguesa, Biblos, Coimbra, XXIII, 1947, p. 143-202 e 283-407, e Archivum, Oviedo, V, 1954, p. 74-80, 1947.

PIEL, J. M. Os nomes dos santos tradicionais hispânicos na toponímia peninsular. Biblos, Coimbra, XXV, 1949, p. 287-353 e XXVI, 1950, p. 281-314, 1949.

PIEL, J. M. Sobre a formação dos nomes medievais de mulher hispano-visigodos. Estudos dedicados a Menéndez Pidal, VI, p. 111-150, 1956.

PIEL, J. M. Estudos de linguística histórica galego-portuguesa. Lisboa, 1989.

PIEL, J. M.; KREMER, D. Hispano-gotisches Namenbuch. Der Niederschlag des Westgotischen in den alten und heutigen Personen-und Ortsnamen der iberichen Halbinsel. Heidelberg: Carl Winter, 1976.

PIEL, J. M.; MATTOSO, J. Portugaliae Monumenta Historica. A saecvlo octavo post Christvm vsqve ad qvintvmdecimvm ivssv Academiae Scientiarvm Olisiponensis edita. Nova serie. Volume 1: Livros Velhos de Linhagens, Lisboa, 1980.

SILVA, M. J. P.; ORO, J. G. La Iglesia y la ciudad de Lugo en la Baja Edad Media. Los señoríos. Las instituiciones. Los hombres. Santiago de Compostela: C.S.I.C. Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, “Cuadernos de Estudios Gallegos”, Anexo XXIV, 1997.

RECUERO-ASTRAY (dir.) Documentos medievales del Reino de Galicia: Doña Urraca (1095-1126). Santiago de Compostela-Coruña: Xunta de Galicia-Consellería de Cultura, 2002.

RIVAS-QUINTAS, E. Onomástica persoal do noroeste hispano. Lugo: Alvarellos, 1991.

ROMANÍ, M. Colección diplomática do mosteiro cisterciense de Santa María de Oseira (Ourense) 1025-1310, v. 1, v. 2. Santiago de Compostela: Tórculo, 1989.

ROMANÍ, M.; PORTELA, J. M., RODRÍGUEZ; M. P., VÁZQUEZ, M. Colección diplomática del monasterio cisterciense se Santa María de Osera (Ourense) 1310-1399, Vol. III, Universidade de Santiago de Compostela, 1993.

SERRÃO, J. V. História de Portugal, Volume 1: Estado, Pátria e Nação (1080-1415). Lisboa: Editora Verbo, 1976.

SPONER, M. Documentos antiguos de Galicia. In: Anuari de l’Oficina Romànica de Lingüística i Literatura, VII, p. 113-192, 1934.

STAAFF, E. Étude sur l’ancien dialecte léonais d’après des chartes du XIIIe siècle. Uppsala, 1907

TATO-PLAZA, F. R. Libro de Notas de Álvaro Pérez, notario da Terra de Rianxo e Postmarcos (1457). Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega/Ilustre Colexio Notarial da Coruña, 1999.

VEITES. J. I. F. de V. Colección diplomática del monasterio de Santa María de Ferreira de Pantón. Lugo: Diputación Provincial, 1994.

Fichiers supplémentaires

Publiée

2025-12-29

Numéro

Rubrique

Articles

Comment citer

Noms laïques de personnes à la fin du Moyen Âge. (2025). KIXARÁ, 2(3), 5-30. https://revistas.uece.br/index.php/kixara/article/view/16802